Naukowcy z Instytutu Środowiska w Sztokholmie (ang. Stockholm Environment Institute – SEI) przedstawili najnowszy oraz starszy raport w którym wykazali, że Afryka Subsaharyjska jest w szczególności dotknięta zanieczyszczeniami powietrza w fuzji z rosnącymi emisjami gazów cieplarnianych
Coraz więcej pojawia się raportów oraz prac naukowych, w których zwraca się uwagę na bardzo duży związek emisji zanieczyszczeń powietrza z emisjami gazów cieplarnianych. I coraz więcej tych publikacji naukowych wskazuje, że ich oddziaływanie ma coraz poważniejsze skutki w krajach uboższych świata, jak np. w Afryce Subsaharyjskiej
Fot. Ruch uliczny i zanieczyszczenie powietrza, Duala, Kamerun, Afryka. Zdjęcie: Peter Treanor/Alamy Stock Photo
Ogólny raport stanu powietrza w 2025 roku, w tym w Afryce Subsaharyjskiej
W raporcie State of Global Air Report 2025 została zawarta kompleksowa analiza danych za 2023 rok pod kątem jakości powietrza i wpływu na zdrowie w krajach na całym świecie. Analiza wykazała, że:
- 36% populacji świata jest narażone na zanieczyszczenie pyłem PM2,5 w stężeniach przekraczających najmniej rygorystyczny tymczasowy cel 35 μg/ m3
- około 1/3 ludzi, czyli prawie 2,6 miliarda, jest narażona na zanieczyszczenia powstające w wyniku spalania paliw stałych podczas gotowania w domu.
- 95% zgonów spowodowanych zanieczyszczeniem powietrza u osób dorosłych powyżej 60. roku życia spowodowanych jest chorobami niezakaźnymi, takimi jak POChP, demencja, cukrzyca, choroby serca i choroby płuc.
Emisje zanieczyszczeń powietrza (aerozoli, w tym sadzy) oraz gazów cieplarnianych w Afryce najczęściej pochodzą z wiosek gdzie stosuje się do ogrzewania i podgrzewania posiłków oraz wody węgiel drzewny bądź drewno, pochodzące często z wykarczowanego pobliskiego lasu. W dalszej kolejności jest przemysł, energetyka, transport, rolnictwo i gospodarka odpadami.
Tylko w Afryce Subsaharyjskiej zmarło prawie milion osób z powodu zanieczyszczonego powietrza. Raport ten pokazał, że wprawdzie tam zanotowano 12 proc. przypadków śmiertelnych, ale niestety ponad połowa z nich w tym regionie dotknęła dzieci.
Zanieczyszczenie powietrza, stanowi na świecie bardzo poważny problem środowiskowy i zdrowotny. Na kontynencie afrykańskim uplasowało się ono na drugim miejscu też za regularnym niedożywieniem, głównie z powodu nasilenia się ekstremalnego zjawiska klimatycznego jak susza, która coraz silniej przyczynia się do powstawania niedoboru wody gruntowej w wielu obszarach wsi i miast w tym regionie świata.
Fot. Celowe podpalenia są głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza w Afryce, ale ich liczba maleje przynajmniej w części kontynentu. Na zdjęciu kenijski rolnik rozpala ogień. Źródło: Kyu Lee/Instytut Ziemi, Uniwersytet Columbia / CC BY-SA 4.0
Pierwszy raport badawczy: gwarantowany ekonomiczny zysk oraz zdrowie mieszkańców Afryki po redukcji emisji zanieczyszczeń
Najnowszy projekt badawczy z września „Hidden assets: The economic and health case for climate and clean air action” zaprezentowany przez Program Środowiskowy (ang. Environment Programme – EP) w ramach ONZ przedstawia pakiet 25 rozwiązań redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza i emisji gazów cieplarnianych, obejmujących wspomniane wyżej sektory gospodarcze oraz komunalne.
Przykładowo, obliczenia w tym badaniu wykazały, że odpowiednio przeznaczenie 1 dolara na redukcję zanieczyszczeń powietrza przyniosłoby z sobą zaoszczędzenie 26 dolarów PKB brutto w każdym kraju afrykańskim.
Dla porównania przeznaczenie 1 dolara na szczepienia afrykańskich dzieci przyniosłoby dochód PKB w wysokości 16 dolarów.
Korzyści te wymiernie przekładają się na mniejszą liczbę hospitalizacji i zwolnień lekarskich od pracy.
– Obniżenie poziomu zanieczyszczeń zmniejsza zachorowalność i podnosi produktywność. Zmniejsza to również liczbę dni szkolnych, które dzieci opuszczają z powodu chorób takich jak astma – piszą na łamach The Conversation eksperci: Chris Malley, pracownik naukowy, Instytut Środowiska w Sztokholmie, Centrum York, Uniwersytet w Yorku, Caroline Sawe, współpracownik naukowy, Uniwersytet w Yorku, oraz Kevin Hicks, starszy pracownik naukowy, Uniwersytet w Yorku.
Eksperci zaznaczają, że wdrożenie całego pakietu 25 rozwiązań w tym projekcie kosztowałoby 11 mld dolarów, ale też podkreślają, że zysk ekonomiczny, w tym zdrowotny, byłby znacznie większy, dzięki zagospodarowani wielu oszczędności we wspomnianej zmniejszonej liczbie hospitalizacji oraz zwolnień lekarskich od pracy.
Drugi raport badawczy: poprawa efektywności w sektorach gospodarki po redukcji emisji gazów cieplarnianych łącznie z innymi zanieczyszczeniami
Drugi projekt badawczy „Integrated assessment of air pollution and climate change for sustainable development in Africa – full report”, pod przewodnictwem Philipa Osano byłego dyrektora ośrodka SEI Africa, opublikowany w grudniu 2023 roku, oraz ukazany przez Koalicję na rzecz Klimatu i Czystego Powietrza (ang. Climate and Clean Air Coalition – CCAC) przy wsparciu autorów z SEI York i SEI Africa, zaprezentował 37 pomiarów w kluczowych pięciu obszarach afrykańskich, gdzie naukowcy przeanalizowali związek między zrównoważonym rozwojem a krótkotrwałymi zanieczyszczeniami klimatu (ang. short-lived climate pollution – SLCP), gazami cieplarnianymi a innymi emisjami zanieczyszczeń.
Koncentracja na tych pięciu obszarach ma zapewnić:
- zwiększenie i ulepszenie oferty transportu publicznego w celu zmniejszenia emisji spalin oraz smogu w miastach
- poprawę efektywności przesyłu energii elektrycznej, opartej na promocji odnawialnej energetyki
- wyeliminowanie spalania resztek pożniwnych oraz palenia węglem drzewnym i drewnem (to właśnie te czynności w dużej mierze odpowiadają za śmierć wielu dzieci, gdzie powietrze jest zanieczyszczone nie tylko na zewnątrz, ale też wewnątrz budynków)
- wykorzystanie technologii wychwytywania metanu w sektorze gospodarki odpadami.
Zarówno problem zanieczyszczeń w gospodarstwach domowych, jak w transporcie miejskim jest już realizowany w niektórych krajach afrykańskich. Na przykład w od 2000 do 2021 roku w Ghanie odsetek gospodarstw domowych gotujących tradycyjnie węglem drzewnym czy drewnem spadł z 75 do 54%, dzięki zastosowaniu przez badaną połowę gospodarstw rolnych w tym kraju zamiennika w postaci skroplonego gazu ropopochodnego (ang. liquefied petroleum gas – LPG), który mniej zanieczyszcza powietrze. W tym samym okresie czasu w Ghanie przyrost umieralności nadal miał z tego powodu trend zwyżkowy, ale zmniejszył się o 30%, gdyż zaniechano morderczego dla ludzi, zwłaszcza dla dzieci, palenia węglem drzewnym i drewnem.
37 pomiarów w pięciu regionach Afryki
Ponadto autorzy raportu wskazali, że wykonanie tych kluczowych 37 pomiarów we wspomnianych pięciu regionach może przynieść bardzo istotne korzyści dla mieszkańców Afryki. W swojej analizie badawczej z 2023 roku wymienili przede wszystkim najistotniejsze, zarówno pod względem środowiskowym, ekonomicznym, jak i klimatycznym:
- zapobieżenie 200 000 przedwczesnych zgonów rocznie do 2030 r. i 880 000 zgonów rocznie do 2063 r. z powodu zanieczyszczenia powietrza (na zewnątrz i wewnątrz).
- obniżenie emisji dwutlenku węgla (CO2 ) o 55%, emisji metanu (CH4 ) o 74% i emisji tlenku azotu (N2O ) o 40% do roku 2063.
- poprawa bezpieczeństwa żywnościowego poprzez ograniczenie pustynnienia i zwiększenie plonów ryżu, kukurydzy, soi i pszenicy.
- znaczący wkład w globalne wysiłki mające na celu utrzymanie ocieplenia poniżej 1,5°C i ograniczenie negatywnych skutków regionalnych zmian klimatu.
Ponadto w zaleceniach badaczy tego raportu jest również pilny apel do decydentów politycznych krajów afrykańskich o utworzenie następujących inicjatyw naukowych:
- Afrykańskiego Programu Czystego Powietrza,
- afrykańskiej konwencji transgranicznej w sprawie zapobiegania zanieczyszczeniom powietrza i zarządzania nimi oraz
- ogólnokontynentalnego programu zrównoważonego gospodarowania odpadami.
Emisje zanieczyszczeń ściśle się łączą z emisjami gazów cieplarnianych
W starszych raportach popełniono poważny błąd, że nie łączono zmian klimatu z zanieczyszczeniem powietrza. Od co najmniej kilku lat badacze podkreślają, że oba szkodliwe czynniki środowiskowe współpracują ze sobą nierozerwalnie. I redukcja emisji gazów cieplarnianych często ma związek z redukcją aerozoli, czyli zanieczyszczeń powietrza. Właśnie z tych porad i wskazówek, zawartych we wspomnianym raporcie z 2023 r., skorzystały przestawiona w przykładzie Ghana, jak i Nigeria oraz Wybrzeże Kości Słoniowej.
– Wykazano, że pełne wdrożenie ich krajowych planów klimatycznych zapobiegłoby tysiącom przedwczesnych zgonów, ponieważ redukcja emisji poprawia jakość powietrza – piszą Malley, Sawe i Hicks w niniejszym artykule The Conversation.
Zdaniem ekspertów oszczędności uzyskane po redukcji emisji zanieczyszczeń i gazów cieplarnianych można przeznaczyć na cele ulepszenia nowych rozwiązań środowiskowych, zdrowotnych oraz ekonomicznych.
– Tylko około 1% międzynarodowych środków finansowych na rozwój przeznaczane jest na zanieczyszczenia powietrza. Tylko ułamek z nich trafia do krajów afrykańskich – alarmują badacze. Uważają, że to za mało, by cokolwiek zmienić na polepszenie warunków życia dla Afrykańczyków oraz mieszkańców innych kontynentów z uboższych części świata.
Na przeszkodzie jednak nadal stoi dysonans poznawczy u ludzi, w tym niestety u decydentów zarządzających bankami, że zanieczyszczenia powietrza ściśle się łączą z emisjami gazów cieplarnianych. Dopóki ludzkość tego nie pojmie, dopóty ten poważny problem będzie krzywdził wielu ludzi na świecie.
– Wielostronne fundusze klimatyczne powinny dostrzegać korzyści płynące z jednoczesnego ograniczania zanieczyszczenia powietrza i emisji gazów cieplarnianych – podkreślają na koniec eksperci SEI.
Referencje:
Malley C., Sawe C. & Hicks K., 2026, African countries could save billions by cutting air pollution and greenhouse gases at the same time, The Conversation https://theconversation.com/african-countries-could-save-billions-by-cutting-air-pollution-and-greenhouse-gases-at-the-same-time-291944
State of Global Air, 2026, State of Global Air Report 2025 https://www.stateofglobalair.org/resources/report/state-global-air-report-2025
UN Environmment Programme, 2026, Hidden assets: The economic and health case for climate and clean air action https://wedocs.unep.org/items/7199c3ce-6bb2-4bbb-a579-305b804c4922
Osano P. et al., 2023, Integrated assessment of air pollution and climate change for sustainable development in Africa – full report, Stockholm Environment Institute https://www.sei.org/publications/air-pollution-climate-change-africa-full-report/
Climate & Clean Air Coalition, UN Environment Programme https://www.ccacoalition.org/